autor: DobraPani
Gdy w połowie lipca 2026 roku oczy miłośników literatury w Polsce zwróciły się ku Dolnemu Śląskowi, Wałbrzych odegrał w tym krajobrazie rolę szczególną. Dwunasta edycja Festiwalu Góry Literatury, zorganizowana przez Fundację Olgi Tokarczuk w dniach 10–18 lipca, zgromadziła rekordową liczbę twórców pod hasłem „Terytoria”. To właśnie w Wałbrzychu – mieście naznaczonym skomplikowaną historią, postindustrialną melancholią i transformacją – pojęcie to zyskało najgłęby kontekst. Od scen Teatru Dramatycznego im. Jerzego Szaniawskiego po zrewitalizowane przestrzenie Starej Kopalni, festiwalowe wydarzenia przyciągnęły tłumy, oferując możliwość dyskusji o granicach wolności, ekologii, tożsamości oraz wyzwaniach współczesnego świata.
Wałbrzyski Przystanek na Mapie „Terytoriów”
Festiwal od lat rozrasta się poza pierwotne ramy, anektując przestrzenie ziemi kłodzkiej, aglomeracji wałbrzyskiej i Kotliny Dzierżoniowskiej. W 2026 roku impreza objęła 30 lokalizacji, jednak to Wałbrzych stał się jednym z najsilniejszych punktów grawitacyjnych wydarzenia. Miasto jest terytorium granicznym – zawieszonym między górniczą przeszłością a nowoczesną tożsamością kulturalną, otoczonym przyrodą Sudetów, która przenika się z tkanką miejską. Tegoroczne hasło przewodnie rezonowało tu z podwójną mocą, zmuszając do refleksji nad tym, czym są terytoria geograficzne, psychiczne, społeczne oraz literackie.
Święto Słowa rozpoczęło się w Teatrze Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego, gdzie debaty przygotowały grunt pod kulminację wydarzeń. Prawdziwym sercem festiwalu stała się jednak Stara Kopalnia – Centrum Nauki, Kultury i Sztuki. Obiekt ten, będący pomnikiem dawnego przemysłu, zamienił się w tętniące życiem forum. Industrialne tło hal maszynowych i wież szybowych stworzyło unikalny kontrast dla rozważań o poezji, psychologii i polityce, udowadniając, że kultura potrafi tchnąć nowe życie w miejsca dawniej zdominowane przez ciężką pracę. Dawne terytorium eksploatacji zasobów naturalnych przekształciło się w obszar generowania idei i ludzkiej empatii.
Ekologiczna Wrażliwość i Nowe Granice
Jednym z najważniejszych punktów programu było spotkanie z czeskim poetą Jonášem Zbořilem. Autor ten, znany z wrażliwości na relacje człowieka z naturą, przyjechał z książkami „Nowa głusza” i „Flora”. W rozmowie prowadzonej przez Jakuba Skurtysa Zbořil dotknął tematów fundamentalnych dla współczesnego dyskursu ekologicznego: antropocenu, kryzysu klimatycznego oraz natury odbierającej człowiekowi zagarnięte przestrzenie. Pisarz opowiadał, jak roślinność anektuje zrujnowane fabryki, tworząc nowe mikrosystemy. „Nowa głusza” w kontekście postindustrialnego Wałbrzycha zyskała profetyczny wymiar, stając się metaforą świata uczącego się współistnienia z naturą na nowych zasadach partnerskich.
Ogromne emocje wywołało spotkanie z Natalią de Barbaro, autorką książki „Przejścia. Którędy do miłości”. W rozmowie moderowanej przez Katarzynę Kasię i Grzegorza Markowskiego autorka poruszyła problematykę wewnętrznych terytoriów człowieka – granic intymności, lęków przed zmianą oraz poszukiwania autentyczności. Dynamiczna dyskusja pokazała, jak bardzo współcześni czytelnicy potrzebują literatury pełniącej funkcję drogowskazu w czasach kryzysu wartości.
Ucieczki, Powroty i Obywatelska Odpowiedzialność
Symbolicznym momentem był powrót Joanny Bator do rodzinnego miasta. Autorka „Piaskowej Góry”, laureatka Nagrody Nike, spotkała się z wałbrzyszanami pod hasłem „Ucieczki i powroty”. Bator opowiadała o skomplikowanej relacji z miejscem dorastania, o tym, jak pamięć o śląskich krajobrazach kształtuje jej literacki świat, nawet gdy znajduje się na drugim końcu globu. Dla lokalnej publiczności była to wzruszająca podróż i dowód na to, że prowincja może stać się centrum literackiego kosmosu. Pisarka podkreślała, że Wałbrzych jest dla niej terytorium mitycznym, niewyczerpanym źródłem opowieści.
Debata wokół książki „Obywatel Michnik. Myśl polityczna Adama Michnika” z udziałem samego bohatera oraz Michała Siermińskiego i Przemysława Witkowskiego, poprowadzona przez Sławomira Sierakowskiego, przyciągnęła setki słuchaczy. Dyskusja o terytoriach wolności słowa, etyce dziennikarskiej i cenie obrony demokratycznych wartości pokazała, że Góry Literatury pozostają kluczowym miejscem debaty obywatelskiej w Polsce, gdzie ścierają się różne pokolenia i wrażliwości.
Transgresje i Finałowe Brzmienia
Kulminacyjnym punktem wałbrzyskiej odsłony festiwalu było spotkanie „Transgresje”, w którym udział wzięli Olga Tokarczuk oraz antropolog prof. Leszek Kolankiewicz. Rozmowę poprowadził Tomasz Stawiszyński. Noblistka, która dzieliła się fragmentami swojej najnowszej, nieopublikowanej jeszcze powieści (premiera w drugiej połowie 2026 roku), wraz z Kolankiewiczem wprowadziła słuchaczy w świat mitów i przekraczania barier ludzkiego poznania. Dyskusja dotyczyła granic wyobraźni, duchowości oraz roli, jaką literatura ma do odegrania w świecie zdominowanym przez algorytmy. Zwieńczeniem dnia był koncert Johna Portera z projektem „Helicopters ‚45”. Surowe brzmienie gitary Portera w połączeniu z architekturą Starej Kopalni stworzyło hipnotyzujący spektakl.
Festiwal Góry Literatury 2026 w Wałbrzychu po raz kolejny pokazał, że kultura ma moc transformacyjną. Przez te kilka lipcowych dni miasto stało się przestrzenią otwartego dialogu, w którym spotkały się autorytety świata literatury z zaangażowaną publicznością. Sukces frekwencyjny udowadnia, że region ten ma ogromny głód wydarzeń najwyższej próby. Inicjatywa Fundacji Olgi Tokarczuk nie tylko promuje czytelnictwo, ale również trwale zmienia wizerunek Wałbrzycha, pozycjonując go jako jedno z najbardziej dynamicznych centrów życia intelektualnego w Europie Środkowej. Dziedzictwo tej edycji będzie rezonować w sercach uczestników przez długie miesiące, wyznaczając nowe terytoria dla przyszłych edycji tego niezwykłego święta.
„Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego”
