autorka publikacji i zdjęć: Małgorzata Szpara
W całym kraju jest ich osiemnaście, na Dolnym Śląsku tylko trzy – zabytki wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Edukacji, Nauki i Kultury powstałej w 1946 roku), prestiżowego wykazu miejsc, na którym mogą znaleźć się tylko zabytki o wyjątkowej uniwersalnej wartości i międzynarodowym uznaniu. I nie chodzi tylko o sam obiekt kulturowy – zabytek, miejsce czy obszar przyrody. Ważne jest przede wszystkim jego znaczenie w historii świata, kultury, nauki i architektury. Znaczenie, które przekracza wszelkie granice, również kraju, w którym się znajduje.
Miejsce, o którym dziś chcę Państwu opowiedzieć robi tak ogromne wrażenie, że widząc je po raz pierwszy zaniemówiłam. Najbardziej pamiętam przepiękną grę światła wpadającego do jego wnętrza kaskadami lśniących, roziskrzonych promieni. Prowadzi do niego aż 27 wejść. Majestatyczny, tajemniczy świadek historii całego regionu, budzący podziw od ponad 350 lat – Kościół Pokoju w Świdnicy został wybudowany w 1657 roku. Na liście UNESCO znalazł się już w 2001 roku, 25 lat temu. Jest to zabytek wyjątkowy, który zrobi wrażenie na każdym, niezależnie od liczby nieobecności na lekcjach religii w szkole (w dorosłym życiu też). Pamiętam również zdziwienie, które towarzyszyło mi podczas pierwszej wizyty. Bo choć jego bryła robi wrażenie już z zewnątrz, prawdziwy spektakl zaczyna się dopiero we wnętrzu, pośród tego, co barok ukochał najbardziej – przepychu, bogactwa zdobień i dekoracyjnego rozmachu.
Odrobina historii
Czy wiecie Państwo, że ta największa drewniana barokowa świątynia w Europie powstała wbrew wszelkim przeciwnościom? A właściwie, że z założenia miała nie przetrwać zbyt długo? W XVII wieku, tuż po zakończeniu wojny trzydziestoletniej, Habsburgowie zezwolili ewangelickiej mniejszości na wznoszenie własnych świątyń. Zgoda ta była jednak obwarowana tak restrykcyjnymi warunkami, że ich celowość była bardzo transparentna – skutecznie utrudnić realizację tego przedsięwzięcia. Kościoły nie mogły przypominać tradycyjnych świątyń, ich budowa nie mogła trwać dłużej niż rok, a same budowle musiały powstać poza murami miasta. Zakazano wznoszenia wież i dzwonnic. A najlepsze,
a może raczej najtrudniejsze, dopiero przed nami: do budowy można było wykorzystać wyłącznie materiały uznawane za nietrwałe, takie jak drewno, słoma, glina czy piasek. Trudno o lepszy punkt wyjścia dla historii, która miała potoczyć się zupełnie inaczej, niż zakładali jej pomysłodawcy. Dziś na powierzchni ponad 1000 metrów kwadratowych kościół pomieści około 7,5 tysiąca osób. Jego wnętrze przyprawia o zawrót głowy. Zobaczymy tam niezliczoną liczbę rzeźb, XVII-wieczny okazały drewniany ołtarz, przepiękną ambonę, kilka poziomów bogato zdobionych empor, dwie pary organów, jedne pochodzące z 1909 roku, największe na Dolnym Śląsku, o 62 głosach i drugie, mniejsze z XVII wieku. Na szczególną uwagę zasługuje również drewniana chrzcielnica ozdobiona polichromią, pochodząca z 1661 roku – jest to najstarszy zachowany element wyposażenia świątyni. Tych z Państwa, którzy pamiętają artykuł o Krzyżowej z poprzedniego numeru naszego „Kompasu”, z pewnością zainteresuje również fakt, że to właśnie w świdnickim Kościele Pokoju modlili się o pojednanie Tadeusz Mazowiecki i kanclerz Niemiec Helmut Kohl, zmierzając do Krzyżowej. Do świątyni zajrzał również sam Dalajlama XIV i szwedzka para królewska. Przepych, rozmach i bogactwo, także na poziomie znakomitości, którzy podziwiali tę świdnicką perłę baroku.
Międzynarodowy Festiwal Organowy im. Christiana Schlaga
Skoro zabytkowe organy to także wyjątkowe wydarzenia muzyczne, które pozwalają w pełni docenić ich brzmienie. Jednym z najważniejszych jest Międzynarodowy Festiwal Organowy im. Christiana Schlaga, organizowany od 2016 roku przez świdnicką Fundację Dobrej Muzyki. Jest kontynuacją Międzynarodowego Festiwalu Organowego Młodych, od organizacji którego Fundacja rozpoczęła swoją działalność. Główny zamysł Festiwalu? Cykl letnich koncertów w świątyniach Dolnego Śląska, których wnętrza skrywają te wyjątkowe instrumenty. Postać patrona festiwalu ma tu szczególne znaczenie. Christian Schlag był niemieckim organmistrzem, który w 1869 roku założył w Świdnicy słynną fabrykę organów. Jego działalność przyczyniła się do rozwoju miasta jako jednego z ważniejszych ośrodków budowy tych instrumentów na Śląsku. Rodzinna firma Schlag & Söhne zdobyła międzynarodową renomę, produkując ponad tysiąc organów, które trafiły do świątyń w różnych krajach. Do dziś zachowało się około 700 na świecie (można je znaleźć nie tylko w Europie, ale również w Ameryce czy Afryce), w naszym kraju kilkadziesiąt. Wszystkie festiwalowe koncerty grane są właśnie na organach powstałych w firmie Schlaga. Czy można rozpoznać ich brzmienie pośród instrumentów produkowanych również przez inne znaczące wówczas wytwórnie, takie jak Sauer czy Steinmeyer? Znawcy twierdzą, że organy powstałe w Świdnicy wyróżniają się wyjątkowo łagodną, szlachetną barwą dźwięku i choć dziś stanowią cenne zabytki techniki i sztuki organomistrzowskiej, nie straciły swojej funkcjonalności. Wyjątkowości tym instrumentom dodaje na pewno fakt, że ich możliwości pozwalają interpretować zarówno muzykę dawną, jak i utwory współczesne, również z pogranicza jazzu. Organy w świdnickim Kościele Pokoju brzmią podobno najbardziej zjawiskowo.
Brass Glory – koncert finałowy
Tegoroczna, XI już edycja Festiwalu, przyciągnęła tłumy miłośników muzyki organowej, którzy od maja do października mogli posłuchać kilkunastu koncertów w czterech dolnośląskich świątyniach: w Świdnicy, Świebodzicach, w Wałbrzychu i w Jaworze. W piątek, 9 października 2026, w Kościele W piątek, 9 października 2026, w Kościele Pokoju w Świdnicy odbył się finałowy koncert, podczas którego zagrała Cathedral Grass Narodowej Orkiestry Dętej w Lublinie pod dyrekcją Tomasza Kaniewskiego, dyrygenta i aranżera Orkiestry Miasta Poznania. Przy organach zasiedli Zuzanna Bator, organistka, prezeska Fundacji Dobrej Muzyki, dyrektor artystyczna Festiwalu wraz z mężem Maciejem Batorem, kantorem Kościoła Pokoju w Świdnicy.
W programie znalazły się utwory renesansowe, barokowe i XX-wieczne. Co wyróżniało tegoroczny finał? Niezwykła harmonijna synergia dźwięków organów i instrumentów dętych blaszanych. Tego dialogu brzmień świdnicka publiczność nie zapomni bardzo długo.
Wizyta w Kościele Pokoju w Świdnicy, niezależnie od tego, czy przychodzimy tu, by podziwiać jego niezwykłą architekturę i historię, czy uczestniczyć w koncercie lub innym wydarzeniu, zasługuje na adekwatne dopełnienie. Tuż obok świątyni znajduje się klimatyczna kawiarnia „7 Niebo”, w której warto zatrzymać się na chwilę, by przedłużyć to wyjątkowe doświadczenie. Gwarantuję Państwu, że kawa tam stanie się kropką nad i Waszej całej wizyty.
„Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury”
