autor publikacji i zdjęć: Paweł Szpur
Wystawa Ewy Janus „Puch i brąz”, prezentowana w Wałbrzyskiej Galerii Sztuki BWA od 9 października 2026 r., stanowi propozycję uważnego spojrzenia na rzeźbę jako medium oscylujące na pograniczu obrazu, obiektu i przestrzennej kompozycji. Artystka operując minimalistycznym, a zarazem imponującym symbolicznie rezerwuarem środków formalnych, zestawia ze sobą geometryczną formę, kształt, brąz, cynk z jakże – wydawać by się mogło – kruchymi i „poszarpanymi” tekturami introligatorskimi, brystolem, papierem. Powstałe w ten sposób prace „wymykają się” konkretnym klasyfikacjom: nie są już wyłącznie płaszczyznowymi przedstawieniami, ale też nie tracą właściwej grafice dyscypliny znaku i linii: „(…) Reliefy Ewy Janus nie są jednoznaczne, ale to cecha prawdziwych dzieł sztuki. Szacunek dla odbiorcy nakazuje pozostawić mu pole do interpretacji, do osobistego odczytania treści przekazu” – zauważa prof. Rafał Strent.
Contraria sunt complementa – przeciwieństwa się uzupełniają
Podstawowym doświadczeniem towarzyszącym obcowaniu ze światem wykreowanym przez Ewę Janus, jest napięcie pomiędzy porządkiem a jego naruszeniem, czernią a bielą, ciężarem a lekkością, siłą a delikatnością, istnieniem a ulotnością. Jasne, monochromatyczne podłoża organizują kompozycje oparte na łukach, liniach prostych i rytmicznych załamaniach. Na ich tle pojawiają się ciemne, włókniste struktury, które zdają się podważać stabilność symetrycznych układów. Czerń nie pełni tutaj jedynie funkcji kontrastowego akcentu. Wkracza w uporządkowany wymiar jako odrębny, autonomiczny byt – z własną dynamiką, ekspresją i znaczeniem. Jej nieregularna, „postrzępiona” powierzchnia przywołuje skojarzenia z piórami, włosami czy fragmentami organicznej substancji, nie prowadząc jednak do dosłownego przedstawienia konkretnej formy (Obiekt IV z cyklu Zwiednie).
Szczególnie interesujące wydają się nieoczywiste realizacje przestrzeni wystawienniczej, niepoddające się interpretacyjnym ramom, schematom, których harmonia, równowaga, precyzja zostają zaburzone czy zakwestionowane przez niejednolite, abstrakcyjne struktury. W wybranych „instalacjach” czerń uobecnia się subtelnie, materializuje w niewielkich fragmentach kompozycji (Forma I i Forma VII z cyklu Wariacje na Formę A), w innych obejmuje, „zawłaszcza” jakby wszechświat, całość rzeczywistości, przesłaniając podłoże i wyraźnie wychodząc poza jego granice (Obiekt I i III z cyklu Zwiednie). Zmienia się tym samym status dzieła, a jego odbiór wymaga uruchomienia większych pokładów wyobraźni, imaginacji, z uwzględnieniem metafor, przenośni, metafizyki. Istotną rolę – należy również zaakcentować – odgrywa swoistego rodzaju „pustka”. Rozległe, jasne partie kompozycji nie są jedynie neutralnym tłem (choć mogą sprawiać takie wrażenie), lecz ważkim detalem współorganizującym percepcję, konotującym nowe sensy. To dzięki nim nawet niewielki ciemny fragment „nabiera charakteru”, a pozornie nieznaczne przesunięcia linii stają się czytelne. Ewa Janus – trzeba to jasno podkreślić – buduje napięcie nie przez nadmiar form, ale przez ich selekcję i precyzyjny dobór. Oszczędność środków okazuje się strategią pozwalającą wydobyć różnice pomiędzy tym, co uporządkowane, a tym, co wymyka się kontroli.
Aevum et momentum – wieczność i chwila
Antytetyczny tytuł wystawy dodatkowo wzmacnia jej lapidarny, dualistyczny, zbudowany na zasadzie kontrastu profil. Puch przywołuje skojarzenia z miękkością, delikatnością i ulotnością, brąz zaś z ciężarem, trwałością i odpornością na przemijanie, na temporalność. Zestawienie tych pojęć można rozumieć jako metaforę spotkania przeciwstawnych jakości materialnych i doświadczeniowych, czyli tego na co już w 1790 roku, w poemacie „Małżeństwo Nieba i Piekła”, zwracał uwagę angielski poeta, malarz i rytownik William Blake. W prezentowanych dziełach lekkość, płynność, efemeryczność nie wykluczają monumentalności, trwania, egzystencji. Swobodne, niejednorodne struktury współgrają z ładem, tworząc tzw. kontrolowany chaos. W ten sposób po raz kolejny mamy do czynienia z dwuznacznością, stanowiącą jeden z ważniejszych walorów ekspozycji Ewy Janus. Za przykład warto chociażby podać wykonany w brązie „Portret trumienny”, manifestujący silnie motyw śmierci czy „Deseń metafizyczny”.
Omnia mutantur – wszystko się zmienia
Atrakcyjność wystawy polega zatem na unikaniu jednoznacznej narracji, na stawianiu pytań. Prace nie przedstawiają czytelnej historii ani nie oferują zamkniętego zestawu symboli. Ich sens pozostaje otwarty, uzależniony od wrażliwości odbiorcy i jego gotowości do podjęcia interpretacyjnego wysiłku. Jedne mogą ewokować asocjacje z rozpadem, pozostałością lub śladem, inne (te bardziej geometryczne) — z próbą usystematyzowania doświadczenia. Są to jednak tropy, a nie definitywne rozstrzygnięcia. I w tej niedosłowności tkwi właśnie potencjał.
Vanitas et constantia – marność i stałość
Konsekwentne operowanie zbliżonymi środkami formalnymi niesie wprawdzie ryzyko pewnej monotonii, ale nie w tym przypadku. Powracające zestawienie jasnej płaszczyzny, matematycznego konturu i ciemnej struktury buduje tu spójność. „Puch i brąz” wypada zatem odczytać jako wystawę poświęconą nie tyle konkretnym przedmiotom, ile samym warunkom ich istnienia: trwałości, kruchości, strukturze i śladowi. Chyba najlepiej jej ducha oddaje „Palimpsest” (termin pochodzi z języka greckiego – palímpsēstos – „ponownie zeskrobany”). Ewa Janus w swej wizualnej wypowiedzi zaprasza widza do dialogu, do refleksji nad granicą między tym, co skonstruowane, a tym, co organiczne, między stabilnością a zmiennym, rozpadem, między obrazem a rzeczywistą przestrzenią.
Nie jest to dzieło, które odsłania swoje „ja” przy pierwszym spojrzeniu. Wymaga czasu, uważności i gotowości do pozostania w obszarze niejednoznaczności. Właśnie w tej powściągliwości, a zarazem w napięciu między delikatnością a ciężarem, ujawnia się najciekawszy wymiar artystycznego credo Ewy Janus.

„Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury”



