Paweł Szpur: W tym roku odbywa się już IV edycja Wałbrzyskiego Festiwalu Reformacji. Jak na przestrzeni tych czterech lat zmieniało się to wydarzenie? Czy dziś jest to święto skierowane przede wszystkim do społeczności ewangelickiej, czy raczej szeroka oferta kulturalno-historyczna dla wszystkich mieszkańców Wałbrzycha?
Ks. Marek Bożek: Trudno mówić o wielkich zmianach po zaledwie czterech edycjach. Zaczynaliśmy od weekendu, a od trzech lat festiwal trwa przez cały miesiąc. Zachowujemy elementy, które publiczność polubiła, jak spacery historyczne czy Jazzowe Zaduszki. Ta formuła się sprawdza, ale jesteśmy otwarci na nowe pomysły i potrzeby odbiorców. Chociaż w dużej mierze chodzi również o środki finansowe. Od początku kierujemy festiwal do wszystkich. Chcemy popularyzować wiedzę o historii i kulturze, szczególnie związanej z Kościołem ewangelickim w Wałbrzychu i okolicach. Zapraszamy mieszkańców niezależnie od wyznania czy światopoglądu. Coraz częściej przyjeżdżają również goście spoza miasta, zainteresowani dziejami regionu i ewangelickim dziedzictwem tych ziem.
W programie widzimy wydarzenia nieszablonowe – jak choćby historyczne „Rozmowy Stołowe” w restauracji, prowadzone z perspektywy żony Marcina Lutra, Katarzyny von Bory. Skąd pomysł na to, by z historią XVI-wiecznej reformacji wyjść poza mury kościelne w tak nieformalnej, bezpośredniej formule?
Od początku chcieliśmy wychodzić poza mury kościoła. Zapraszamy do odkrywania jego wnętrza i słuchania koncertów, ale z historią chcemy wychodzić do innych przestrzeni miasta. Przy okazji 500-lecia reformacji na ziemi wałbrzyskiej narodził się pomysł spotkania łączącego rozmowę z odrobiną teatru. Inspiracją były „Tischreden”, czyli „Rozmowy stołowe” Marcina Lutra. Przy jego stole spotykali się studenci, przyjaciele i goście, rozmawiając o wierze, problemach społecznych i codzienności. Zapisywane przez uczestników wypowiedzi reformatora złożyły się później na wydane zbiory. W ubiegłym roku naszym rozmówcą był „Marcin Luter”, opowiadający o Reformacji i jej znaczeniu dla Dolnego Śląska. W tym roku oddaliśmy głos Katarzynie von Bora.
W jej postać wcieliła się ks. Marta Zachraj-Mikołajczyk, która w stroju stylizowanym na XVI wiek przybliżyła codzienność tamtej epoki, pozycję kobiet i niezwykłość samej Katarzyny. Rozmawialiśmy o tym, jak to było być żoną tak znanego człowieka, a jednocześnie mieć własny charakter, obowiązki i ambicje.
Podczas Festiwalu obchodzimy 80-lecie polskiej parafii ewangelickiej w Wałbrzychu. Budowanie polskiej społeczności luterańskiej po 1945 roku na ziemiach, gdzie protestantyzm przez wieki miał oblicze niemieckie, musiało być niezwykle trudne. Z jakimi największymi wyzwaniami mierzyli się pionierzy wałbrzyskiej parafii w tamtym czasie?
To szczególny jubileusz — dziękujemy za dzieło rozpoczęte 80 lat temu i odwagę jego twórców. Powojenny Wałbrzych był miejscem współistnienia różnych wspólnot. Jeszcze dziesięć lat po wojnie niemieckojęzyczna społeczność ewangelicka w Sobięcinie liczyła ponad tysiąc osób, podczas gdy polska parafia przy Kościele Zbawiciela skupiała w całym Wałbrzychu zaledwie dwieście kilkanaście.
Jednym z największych wyzwań było zapewnienie stałej opieki duszpasterskiej. Wielu polskich duchownych ewangelickich zginęło podczas wojny, także w obozach koncentracyjnych. Pozostali odbudowywali życie parafii pozbawionych duszpasterzy, a na zachodzie kraju szczególnie odczuwano ich brak. Ogromne znaczenie miało zaangażowanie kuratora i rady parafialnej. Ich starania pomogły doprowadzić do pierwszego polskiego nabożeństwa, a następnie wyboru proboszcza.
Drugą trudnością były finanse. Parafia traciła nieruchomości związane wcześniej z kościołem ewangelickim, choć to dochody z wynajmu mieszkań pozwalały opłacać rachunki, utrzymywać świątynię i duchownego. Pionierzy musieli równocześnie budować wspólnotę i zabiegać o materialne podstawy jej istnienia.
Kościół Zbawiciela otworzy swoje podwoje nie tylko na klasyczny koncert organowy prezentujący trzy stulecia muzyki ewangelickiej, ale też na nocne zwiedzanie. Czy architektura i przestrzeń tego zabytkowego obiektu wciąż kryją przed współczesnymi wałbrzyszanami jakieś tajemnice?
Cieszymy się, że coraz więcej osób poznaje wnętrze i historię Kościoła Zbawiciela. Od trzech lat pomaga nam w tym Muzeum Porcelany, któremu jesteśmy wdzięczni za życzliwość i owocną współpracę. W tegoroczne wakacje świątynię zwiedziło ponad 3000 osób. Ta przestrzeń wciąż nas zachwyca. Wnętrze jest skromne, ale oglądane z różnych miejsc potrafi robić zupełnie inne wrażenie.
Właśnie temu służy nocne zwiedzanie. Zaglądamy wtedy tam, gdzie nie prowadzi zwykła trasa turystyczna i gdzie na co dzień nie docierają nawet uczestnicy nabożeństw. Zmiana perspektywy i nocna atmosfera pozwalają dostrzec szczegóły, które wcześniej umykały uwadze. Nawet dobrze znany kościół można odkryć na nowo. A tajemnice? Z pewnością jest ich jeszcze wiele. Jak to z tajemnicami bywa – czekają na odkrycie.
Festiwal wieńczą „Jazzowe Zaduszki” – wibrafon i fortepian w murach kościoła. Tradycja luterańska od zawsze była silnie związana z muzyką, ale tu mamy do czynienia z brzmieniem bardzo współczesnym. Czy jazz i kameralna improwizacja to dziś dobry język do rozmowy o pamięci i przemijaniu?
Myślę, że tak. Jazzowe Zaduszki mają w Polsce wieloletnią tradycję i dobrze łączą muzyczne spotkanie z refleksją nad przemijaniem. U nas również stały się stałym punktem festiwalu. Instrumentalny jazz w przestrzeni kościoła odbiera się inaczej niż w sali koncertowej czy klubie. Jesteśmy przyzwyczajeni, że w świątyni brzmią przede wszystkim organy, tymczasem jej akustyka pozwala odkrywać także inne instrumenty i brzmienia. Znaczenie ma również pora roku. Przełom października i listopada, chłód i coraz dłuższe wieczory sprzyjają zatrzymaniu się i zadumie. Muzyka bez słów zostawia przestrzeń na własne wspomnienia i emocje. Każdy może przeżyć ten koncert osobiście, pomyśleć o tych, których zabrakło, i o swoim przemijaniu.
Z gościem rozmawiał Paweł Szpur
„Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury”
