autorka publikacji i zdjęć: Małgorzata Szpara
Kiedy mam przerwę od codzienności i akurat przechadzam się wtedy po swoich ukochanych wałbrzyskich zakamarkach, towarzyszą mi zawsze dwa, te same od lat, marzenia: aby napić się kawy w kawiarni Willy’ego Bräuera na parterze kina Capitol i przejechać się jednym z wałbrzyskich tramwajów. Mam świadomość, że aby je spełnić potrzebowałabym wehikułu czasu, ale na szczęście nikt nie zabronił mi marzyć.

Tramwaje
Choć dziś nieco trudno jest nam sobie wyobrazić Wałbrzych z tramwajami przecinającymi Plac Grunwaldzki i trolejbusami sunącymi ulicami pod gęstą siecią przewodów elektrycznych, przez dziesięciolecia właśnie takie pojazdy stanowiły ważny element miejskiego pejzażu. Strasznie żałuję, że jest to widok dla mnie niedostępny. Choć na pocztówki i zdjęcia dokumentujące tamten okres potrafię gapić się godzinami.
Ta część wałbrzyskiej historii to nie tylko rozwój komunikacji, lecz także przemiany przemysłowego miasta i poszukiwanie sposobów na sprawne przemieszczanie się w trudnym, górzystym terenie. Pod koniec XIX wieku Wałbrzych był już ważnym ośrodkiem przemysłu, którego rozwój napędzało przede wszystkim górnictwo węgla kamiennego. Rosnąca liczba mieszkańców, pracowników kopalń i zakładów przemysłowych sprawiała, że potrzebny stawał się nowoczesny transport publiczny. Odpowiedzią na te potrzeby okazały się tramwaje elektryczne. Budowę wałbrzyskiej sieci rozpoczęto w 1896 roku, a pierwsze linie uruchomiono we wrześniu 1898 roku. Połączyły one Szczawienko, dzisiejszy plac Grunwaldzki i Sobięcin. Już wkrótce sieć zaczęła się rozrastać, obejmując kolejne części miasta i pobliskie miejscowości. W 1907 roku tramwaje dotarły do Szczawna-Zdroju, z którym Wałbrzych od dawna łączyły silne związki gospodarcze i społeczne. Kolejne lata przynosiły przedłużenia tras, a w 1914 roku długość sieci wynosiła około 19 kilometrów. Tramwaje łączyły ważne węzły komunikacyjne, dworce kolejowe, centrum miasta oraz dzielnice zamieszkiwane przez robotników. Przebiegały przez obszary, w których codzienny rytm wyznaczały zmiany w kopalniach i fabrykach. Dla wielu mieszkańców były podstawowym środkiem dojazdu do pracy, szkoły czy urzędu. Stanowiły również połączenie Wałbrzycha z sąsiednimi miejscowościami, ułatwiając przemieszczanie się w obrębie lokalnej aglomeracji. Sieć rozwijała się mimo trudnego ukształtowania terenu i szkód górniczych, wpływających na stan infrastruktury. Utrzymywanie torowisk i ich modernizacja wymagały znacznych środków. Po II wojnie światowej przedsiębiorstwo tramwajowe przejęły polskie władze. W drugiej połowie lat 50. tramwaje nadal przewoziły pasażerów, ale coraz wyraźniej dostrzegano potrzebę zmiany dotychczasowego modelu komunikacji.
Trolejbusy
Pisząc ten tekst zastanawiałam się, czy możliwym było kursowanie po Wałbrzychu i tramwajami, i trolejbusami. Tak! Bo choć już w czasie II wojny światowej w Wałbrzychu rozpoczęto budowę sieci trolejbusowej, pierwsze pojazdy tego rodzaju pojawiły się na ulicach miasta w październiku 1944 roku, na trasie łączącej plac Grunwaldzki z dworcem Wałbrzych Główny. Początkowo trolejbusy nie wyparły jednak całkowicie tramwajów z tego odcinka, ze względu na ograniczoną dostępność części zamiennych i awaryjność nowego taboru. To sprawiło, że oba środki transportu przez pewien czas funkcjonowały w naszym mieście równolegle. Wierzę, że są pośród Państwa osoby, które tak samo jak ja zastanawiają się, czym właściwie różnił się trolejbus od tramwaju? Oba pojazdy korzystały z energii elektrycznej pobieranej z napowietrznej sieci trakcyjnej, ale tramwaj poruszał się po szynach, natomiast trolejbus jechał po zwykłej jezdni. Dzięki tej, jakże znaczącej różnicy, trolejbusy nie wymagały budowy torowiska i mogły łatwiej dostosowywać się do układu dróg. Ich ruch ograniczała jednak sieć przewodów, a możliwość omijania przeszkód była mniejsza niż w przypadku współczesnych autobusów. Dla Wałbrzycha, zmagającego się z problemami infrastruktury tramwajowej, trolejbusy wydawały się atrakcyjną alternatywą. W latach 50. i 60. XX wieku systematycznie rozbudowywano sieć, uruchamiając połączenia w kierunku Szczawienka, Rusinowej i Sobięcina. W 1959 roku trolejbusy przejęły trasę z placu Grunwaldzkiego do Szczawienka, a w kolejnych latach rozwijano połączenia obsługujące następne dzielnice. W szczytowym okresie, przypadającym na drugą połowę lat 60., wałbrzyska sieć obejmowała nawet dwanaście linii oznaczonych numerami od 0 do 11. Trolejbusy docierały do najważniejszych punktów miasta, a ich trasy były wielokrotnie wydłużane, skracane i reorganizowane. W 1964 roku w taborze znajdowały się 63 pojazdy. Był to okres, w którym komunikacja trolejbusowa odgrywała szczególnie ważną rolę w codziennym życiu mieszkańców Wałbrzycha.
Znak czasów
Rozwój trolejbusów odbywał się równolegle z postępującą likwidacją połączeń tramwajowych. W 1952 roku zamknięto trasę tramwajową prowadzącą do dworca Wałbrzych Główny. W 1959 roku tramwaje przestały kursować do Szczawienka, a w 1961 roku zlikwidowano połączenie z Rynku do Rusinowej. W 1963 roku zakończyła się eksploatacja trasy przez Rynek do Sobięcina. Ostatnim rozdziałem historii wałbrzyskich tramwajów była linia łącząca plac Grunwaldzki ze Szczawnem-Zdrojem. Ostatni tramwaj wyjechał na nią 30 września 1966 roku. Po blisko siedmiu dekadach od uruchomienia pierwszych połączeń charakterystyczny dźwięk kół na szynach zniknął z ulic Wałbrzycha. Nie oznaczało to jednak końca komunikacji elektrycznej.
Przez kilka kolejnych lat ważną rolę odgrywały trolejbusy. Ich los również był już jednak przesądzony. Wraz z rozwojem motoryzacji
i komunikacji autobusowej zaczęto odchodzić od systemów wymagających rozbudowanej infrastruktury trakcyjnej. Autobusy można było łatwiej kierować na zmieniane trasy, a ich eksploatacja nie wymagała utrzymywania sieci przewodów nad ulicami. Proces likwidacji połączeń trolejbusowych rozpoczął się jeszcze przed końcem lat 60. Zamykanie kolejnych odcinków sieci stopniowo ograniczało zasięg tego transportu. W 1973 roku Wałbrzych ostatecznie pożegnał trolejbusy. Od tej pory miejską komunikację zbiorową oparto na autobusach, które z punktu widzenia ówczesnych planistów dawały większą elastyczność.
Dziś wiemy, że likwidacja dawnych systemów oznaczała również utratę charakterystycznego elementu miejskiego pejzażu. Historia wałbrzyskich tramwajów i trolejbusów pokazuje, że transport publiczny jest czymś więcej niż tylko sposobem przemieszczania się. Odzwierciedla gospodarcze ambicje miasta, jego ograniczenia techniczne i zmieniające się wyobrażenia o nowoczesności. Choć tramwaje i trolejbusy dawno zniknęły z naszych ulic, pozostają ważną częścią historii Wałbrzycha – miasta, którego rozwój od zawsze był ściśle związany z przemysłem, pracą i codziennym życiem jego mieszkańców.

„Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
